Η ιδιότητα του πολίτη στην Αρχαία Ελλάδα

Σε όλες τις πόλεις-κράτη της Αρχαίας Ελλάδας, βασικό κριτήριο για την απόκτηση της ιδιότητας του πολίτη αποτελούσε η καταγωγή, η οποία ήταν κληρονομική. Επιπλέον, σε ολόκληρο τον τότε ελλαδικό χώρο, η ιδιότητα του πολίτη ήταν άμεσα συνυφασμένη με την έννοια του ελεύθερου πολίτη.

athensΑς δούμε, όμως, πιο συγκεκριμένα τι ίσχυε στην Αθήνα και τη Σπάρτη, τις δύο ισχυρότερες πόλεις-κράτη που άκμασαν κατά την περίοδο της αρχαιότητας.

Στην Αθήνα, απαραίτητη προϋπόθεση για την εξασφάλιση της ιδιότητας του πολίτη ήταν η καταγωγή από ελεύθερους γονείς, οι οποίοι έπρεπε, συνάμα, να είναι Αθηναίοι πολίτες. Ουσιαστικά, αποφάσιζαν –άρα θεωρούνταν πολίτες– μόνο όσοι κάτοικοι έφεραν την υποχρέωση να υπερασπίζονται την πόλη, συνεπώς οι άρρενες άνω των 18 ετών. Αυτό σημαίνει ότι ανάλογο δικαίωμα δεν είχαν οι δούλοι, οι μετανάστες, οι μέτοικοι, οι γυναίκες και οι ανήλικοι. Επίσης, εξαιρούνταν οι Άτιμοι και οι Εξοστρακισθέντες. Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις, η ιδιότητα του πολίτη παραχωρούνταν τιμητικά σε συμμάχους και μετοίκους, ως ανταμοιβή για την αφοσίωση και την πίστη τους.

Η ιδιότητα του πολίτη συνεπαγόταν την άσκηση πολιτικής δραστηριότητας, δηλαδή το δικαίωμα συμμετοχής στα πολιτικά θεσμικά όργανα (Εκκλησία του Δήμου, Βουλή, Ηλιαία, Σώμα Αρχόντων), και είχε άμεσο και ρυθμιστικό χαρακτήρα: οι πολίτες μπορούσαν να πάρουν τον λόγο, να διατυπώσουν προτάσεις, να κρίνουν, να καταγγείλουν παράνομες αποφάσεις.

Στη Σπάρτη, ως πολίτες νοούνταν όσοι είχαν γεννηθεί υγιείς και αρτιμελείς από Σπαρτιάτες γονείς. Είχαν δικαίωμα απόκτησης και κατοχής ακινήτων και γης, ενώ απαλλάσσονταν από τους σταθερούς φόρους. Δούλοι και γυναίκες εξαιρούνταν, και σε αυτήν την περίπτωση, από την ιδιότητα του πολίτη.

Οι Σπαρτιάτες πολίτες συμμετείχαν επίσης στα πολιτικά όργανα (Συνέλευση του Δήμου, Γερουσία, Σώμα Αρχόντων). Σε αντίθεση όμως με την Αθήνα, η συμμετοχή τους αυτή είχε περισσότερο τυπικό χαρακτήρα, αφού καλούνταν απλώς να επικυρώσουν προτάσεις οι οποίες είχαν διατυπωθεί από άλλα όργανα.

Δύο ακόμη σημαντικά χαρακτηριστικά της ιδιότητας του πολίτη ήταν, πρώτον, η οπλιτική ικανότητα (κυρίως στη Σπάρτη) και, δεύτερον, η ενεργή συμμετοχή στη θρησκευτική ζωή της πόλης.

Τέλος, πρέπει να τονιστεί το γεγονός ότι, στις αρχαίες ελληνικές πόλεις-κράτη, η ιδιότητα του πολίτη συνεπαγόταν τη δραστήρια συμμετοχή στα κοινά, ενώ η αδιαφορία για τα πολιτικά δρώμενα ήταν κατακριτέα.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *